Zonder twijfel is de eerste en meest oppervlakkige reactie op de dagelijkse werkelijkheid de verveling. Of die werkelijkheid nu armoede of rijkdom omvat. De taak die Film op zich neemt is om die werkelijkheid opwindend te maken. Maar wat als je die werkelijkheid laat zien zoals hij is? La Grande Bellezza toont het dagelijks leven van een klein deel van de Romeinse bevolking. Net zoals films uit het naoorlogse neorealisme het leven van de Romeinse bevolking liet zien. Wie nog nooit van de film Umberto D. (1952) van De Sica heeft gehoord, kent waarschijnlijk wel de filmtitel La Dolce Vita (1960) van Federico Fellini, waar La Grande Bellezza vaak mee vergeleken wordt. Toch was het niet Paolo Sorrentino’s bedoeling om een hommage aan La Dolce Vita te maken. Bovendien, in La Dolce Vita is Rome springlevend en gericht op wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog. Maar de eerste boodschap van La Grande Bellezza is: Rome is dood.

images-1Dood, zoals de Aziatische tourist na het zien van een overdosis Rome, en de onschuldige  zoon na zelfmoord uit waanzin. Als alwetende verteller in een Griekse tragedie verwijst juist hij naar Α la recherche du temps perdu van Marcel Proust. Het verhaal waar La Grande Bellezza waarschijnlijk zelfs meer parallellen mee vertoont dan met La Dolce Vita. La Grande Bellezza is Sorrentino’s vierde film met zijn vaste acteur Toni Servillo. Servillo is Jep Gambardella, een levensgenieter pur sang, die onder het mom van een baan als kunstjournalist nog steeds teert op zijn succes van zijn eerste roman. Natuurlijk werkt hij al jaren aan een nieuwe roman, en die komt vast binnenkort uit. Zijn goede vriendin en baas – uitgeefster met dweggroei – draagt hem op handen. Hier is hij kind en koning tegelijkertijd. Zij kookt soep voor hem maar regelt ook de meest bizarre interviews met een podium artieste, een priester en een non. Dat is de cadans waarin Gambardella het leven langs zich heen laat glijden: het uiterlijk vertoon dat boven inhoud, ethiek en het gemeenschappelijke belang gaat, de oppervlakkige melancholie over het verlies van onschuld in plaats van diepe persoonlijke betrokkenheid, en het mijmeren over gemiste kansen zonder actie te ondernemen. Dood in overdrachtelijke zin. Een metafoor voor het Italië in de jaren ’10 van de 21e eeuw.

Toch is Jep Gambardella niet zo oppervlakkig als hij lijkt. Hij zegt anderen graag de waarheid en fileert de gezapigheid waar vrienden die vroeger strijdlustig waren zich nu in wentelen. Een luis in de pels en levensbeschouwer die boven alle partijen staat. La Grande Bellezza laat ultiem verval zien. Romeinen laten zich in groepsverband botox inspuiten, als om met uiterlijke schijn de leegheid van het bestaan te maskeren. Jep’s manier van overleven is het lot met waardigheid dragen. Ontsnappen uit deze polonaise vindt hij geen optie. Intrigerend, zo’n eerlijke worsteling van een mens met zijn geschiedenis en de cultuur waarin hij tegen wil en dank verankerd is.

images-3Niet alle Italianen zijn even blij met de spiegel van La Grande Bellezza: te confronterend. Dat is niet onlogisch: als je niets kunt veranderen aan het grote geheel waar je deel van uitmaakt, is het gemakkelijker om je te richten op la bella vita, the sunny side of life. Waar het de politiek ontbreekt aan dromen over een betere samenleving, kijken kunst en film daarentegen vaak voorbij verre horizonten door de maatschappij te spiegelen en mogelijkheden of onmogelijkheden te schetsen. Film is een belangrijk medium om de cultuur en tijdsperiode van een land uit te drukken. Het is als het ware de koninklijke weg naar het onderbewustzijn van een volk. In het jaar 2013 – een politiek, economisch en cultureel dieptepunt – waarin La Grande Bellezza uitkomt moet Italië net als in 1946 beginnen aan een proces van wederopbouw. Vlak na de Tweede Wereldoorlog wilden Italiaanse filmregisseurs zoals De Sica de dagelijkse werkelijkheid van hun geliefde Italië laten zien. Maar omdat de studio’s van Cinecittà werden gebruikt als opvangoord voor vluchtelingen filmden ze hun verhalen op straat. Met minimale cameramiddelen lieten zij met morele waardigheid een arm, beschaamd, maar levend land zien dat het fascisme had overleefd. Het spiegelen van de eigen naoorlogse naaktheid hielp Italianen om in het reine te komen met het collectieve schuldgevoel over de rol van Italië in de oorlog. De grootsheid van een land in haar onderbroek. Kan La Grande Bellezza het Italiaanse verantwoordelijkheidsgevoel ook op die manier aanwakkeren?

images-2Verandering begint met dromen over een betere toekomst. Net als in La Grande Bellezza lijkt in Umberto D. van De Sica geen verhaallijn te zitten. Eenvoudigweg omdat er geen opwindend verhaal of toekomstperspectief te vertellen is. Umberto is arm en raakt hond en huis kwijt. Een oude man met een hondje, een nietszeggender personage bestaat haast niet. Maar juist hem sluiten we als kijker in ons hart. Regisseurs uit het neorealisme als De Sica vroegen mensen zonder acteerervaring mee te werken aan hun films. Degenen die gewoonlijk een bijrol zouden hebben en waar de camera langs afgleed, de have-nots, de anti-helden, werden helden in hun filmverhalen. Als kijker van deze films word je ook nu nog de personages in gezogen, omdat je het zelf zou kunnen zijn. Interessant is hoe De Sica met de factor tijd omgaat. Hij laat de camera bijna net zo lang open staan als een handeling duurt. Zo maakt hij het bestaan van een oudere man waarin niets bijzonders voorvalt spectaculair en dramatisch. Een hoogtepunt is de scène waarin het dienstmeisje van het huis waarin Umberto een kamer huurt ‘s ochtends half wakker door de keuken slentert. Ze slaat mieren dood die naar de gootsteen oprukken en maalt koffie. Alle details van de realiteit en de kern van het dagelijks leven zitten erin. Tot de kern van Jep’s leven doodringen is voor de kijker lastiger. Opvallend is dat zowel Jep als Umberto een vertrouwensrelatie met hun bedienden hebben. Juist omdat zij buitenstaanders zijn in elkaar leven. Zowel het dienstmeisje als Umberto zelf staan symbool voor de onschuld. Het lot overkomt hen eenvoudigweg. Jep is die onschuld kwijtgeraakt, maar wil zich haar blijven herinneren.

Italianen zijn levensgenieters en realisten bij uitstek. Maar die Italiaanse focus op het uiterlijk, het la bella figura wordt behalve om van te genieten ook vaak gebruikt om iets te verdoezelen en geen verantwoordelijkheid te hoeven nemen. Sorrentino legt dit dualisme in La Grande Bellezza bloot. Jep Gambardella mist kansen, verspilt zijn tijd en verspilt zijn leven. Net als Umberto D. is hij niet uniek. Zijn lethargie kan ons allemaal treffen.

Rome lijkt dood. Maar als je je verantwoordelijkheid neemt of tot actie komt zijn er plotseling toch sprookjes mogelijk. Dan landen er flamingo’s op je balkon. Of dan redt je hondje je leven.

La Grande Bellezza Trailer

images

images-4